Eukene

1) Gerra eta Iraultza:(1808-1814)

Independentzia gerra:
Espainiako Karlos IV.a erregea Frantziako Iraultzaren ideien kontra jarri zen, eta Espainia gerran hasi zen Frantziaren aurka. Frantziarrek Espainia garaitu zuten, eta itun bat sinatu behar izan zuen Frantziako aliatu bihurtzeko.
1807an, Espainiak eta Frantziak Fontainebleauko ituna sinatu zuten, eta hitzartu zuten Portugal inbaditzea, Frantziaren etsai nagusiarekin, Ingalaterrarekin, aliatu zelako. Frantziako tropek Espainia zeharkatu behar zuten Portugalera iristeko, eta Espainiako hiri batzuk okupatu zituzten. Frantziarrak Espainian egoteak biztanleengan ondoeza sortu zuen. Frantziarrak Espainian egoteak biztanleengan ondoeza sortu zuen. Fernandok herritarren atsekabeaz baliatu eta Aranjuezko altxamendua (1808) eragin zuen. Fernando VII.a bihurtu zen.
Napoleonek errege-familia bahitu zuen Baionan, eta erregetza Jose Bonaparte bere anaiari uztera behartu zuen. Bahiketaz gain, 1808ko maiatzaren 2an, Madrilen herri-matxinada izan zen. Independentzia Gerraren hasiera izan zen.
Gerra, frantziarrengandik askatzeko izateaz gain, gerra zibila ere izan zen. Biztanleria bitan banatu zen: frantsestuak eta fernandinoak.
Napoleonek tropak kendu zituzten, espainiarrek, ingelesekin aliatuta kontraerasoari ekin zioten. 1813an, Valençayko ituna sinatu zuten, gerra bukatu eta Fernando V.ari koroa itzuli zioten.

Cádizko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa:
Independentzia Gerrak ondorio politiko garrantzitsuak izan ziten. Errege-familia falta zenez, botere hutsunea zegoen. Ondorioz, juntak sortu zituzten borroka antolatzeko. Junta Zentral Gorena eratu zuten, Gobernu bakarra sortzeko.
Gerran, Junta Zentral Gorenak Gorteetara deitu zuten. Diputatu gehienak liberalak ziren, baina gutxiengo batek, morroiek, Fernando VII.a itzultzea eta Antzinako Erregimenari eustea baino ez zuen nahi.
Gorteek 1812ko Konstituzioa egin zuten, lehen konstituzioa. Horrek liberalismo politikoaren printzipioak adierazten zituen: subiranotasun nazionala eta botere-banaketa eta eskubideen oso deklarazio zehatza ezartzen zuen.Gizonezkoen sufragio unibertsala aintzatesten zen. Martxoaren 19an, San Jose egunena, onartu zuten konstituzioa.
Cádizko Gorteek erreforma ugari onartu zituzten, Antzinako Erregimena amaitu zen: jaurerriak kendu zituzten, Inkisizioa ezeztatu, gremioak debekatu eta legearen aurrean espainiarren berdintasuna aitortu zuten.

Bertan bost ipuin daude bost idazlerekin, lehenengo beraien datu batzuk esango dizkizuet, ondoren ipuinei buruz eta azkenik nire iritzia:

Karmele Jaio: Arabako Gasteizen 1970 martxoaren 19an jaioa. Euskal idazlea da, bere lan garrantzitsuenak hamabost zauri (narrazioa), eta amaren eskuak (nobela).
-Atzerriko Zenbaketa: Nik esango nuke gaur egungo garaikoa dela zeren pertsonaiak eta lekuak errealak dira. Bertan bi pertsonek elkar ez dutela aspaldian ikusi, joaten dira taberna batera hitz egitera eta elkar egotera kontatzen du. Irakurtzeko garaian, lineala eta erraz irakurtzen da.

Paddy Rekalde: Idazlea da, 1964ko irailaren 5ean jaio zen Bilbon, Deustu auzoan. Bere lan garrantzitsuenetariko batzuk: Aizu Paddy, Whiskey koloreko gauak, Rebel Mayo Colorado, Sex abaroa eta Bilbo dub kronikak.
-Gaztetxearen Hutsuneari Begira Berberetan: Gaur egungo garaikoa da, bertan zer egiten dute pertsonaiek eta zer gertatzen den kontatzen du. Pertsonaiak errealak dira, irakurtzerakoan zailtasunak izan ditut zenbait hitzekin zeren ez da guk hitz egiten dugun moduan.

Pako Aristi: Urrestilla, Gipuzkoa, 1963ko irailaren 17an jaio zen. Euskal idazle eta kazetaria da. Euskal Herriko Unibertsitatean, Leioan, Kazetaritzan lizentziatu zen EHUn. 1992an eta 1993an Rikardo Arregi Saria irabazi zuen.
-Euskal Herria zer den: Gaur egungo-koa da.Bertan Pako-k azaltzen du norena den Euskal Herria eta dutenek zer egiten dute. Euskal Herria pertsonai garrantzitsuena da, gehien egiten duten lana batez ere eta haiek denak zerbait elkar dute. Pertsonaiak errealak dira eta irakurtzeko garaian oso erraza izan da, lineala da. Irakurtzerakoan, pentsatzeko gauz batzuk ditu. Ipuin onen gaia Euskal Herria norena den izango litzateke.

Unai Elorriaga: Bilbon jaio zen 1973ko otsailaren 14an, baina txikitatik Algortan (Getxo, Bizkaia) bizi da. Euskal Filologian lizentziatua. Idazle eta itzultzaile, hiru eleberri kaleratu ditu gaur arte, lehenengoarekin berarekin arrakasta eta ospea lortuz, 27 urte besterik ez zituela.
-Puntapax: Europako toki batzuk azaltzen dira eta bata bestearekin konparatzen ditu, eta nahiz eta biek gauz bera eduki desberdinak dira.Toki errealak dira eta ondo irakurtzen da.

Tere Irastorza: Zaldibian jaio zen 1961an. Gaur egun irakaslea da eta filosofian lizentziatuta dago. Ikara lanaren eta hainbat nobelen egilea da.
-Ikara: Gaurko garaikoa dela esango nuke. Bertan zer den ikara eta norbait nola dagoen kontatzen du eta erreala dela esango nuke. Irakurketa lineala, erraza izan da irakurtzeko.

Nire iritzia: Ipuinak gustatu zaizkit entretenigarriak izan direlako, eta horietako batzuk zerbait pentsaraztea egiten du.

Zitroen autoak urte asko daramate mugimenduan. Auto hauek mundu osoan zehar daude. Gaur egun, ez dira hainbeste erabiltzen baina oraindik saltzen dira. Abiadura zehatz batera iristen dira eta ez dute gehiegi korrika egiten beste autoek bezala. Garai batean asko saltzen ziren, batez ere urte batzuk egon ziren non bakarrik halako autoak zeuden. Baina urteak pasa ahala, geroz eta gauzak autoek bezala berritzen dira. Auto hauek batez ere Bigarren Mundu Gerran arrakasta handia izan zuten. Zitroen autoak aspaldikoak dira. Nik esango nuke auto hauek historikoak direla.
Pierre-Jules Boulanger Frantsesak, Zitroen 2CV autoak srtu zituen. Bere garaian arrakasta handia izan zuten horrelako autoek. Historio eta arrakasta handia izan zuen.
Gaur egun saldu bai, saltzen dira baina auto desberdin asko daudenez eta geroz eta aurreratuak, ez da lehen bezala. Horain, beste auto mota saltzen dira eta ez da hain erraza Zitroen 2CV aurkitzea. Gaurko egunetan hemen horrelako auto gutxi daude. Erabiltzen diren autoak handiak, azkarrak direnak eta berriagoak direnak saltzen dira. Orain batez ere gazteek erosten dute eta gauza berriak nahi dituzte eta ez urteetako autoak. Gehien Zitroen-ak dituztenek, helduak eta adineko jendea dira. Gaurko autoek zaldi gehiago dituzte eta abiadura geroz eta handiagokoak dira. Horrek gazteei erakartzen die.
Geroz eta auto desberdinak sortzen dituzte eta antzinako autoek pixkanaka-pixkanaka, batez ere herri zehatz batzuetan desagertzen joango dira, geroz eta auto berriak egongo dira eta autoentzako gauza berriak ere egingo dituzte geroz eta gehiago saltzeko asmoarekin.
Auto batzuk batez ere, km asko egiteko balio dute eta beste batzuk auto onak dira baina km gutxi egin ahal dituzte. Horrelakoetan auto handiek dira km asko egiteko balio dutenak beste batzuk ez hain handiak km zehatz batzuk egiteko herritik gertu ibiltzeko eta ez hain urrun joateko dira. Adibidez Zitroen autoak ez da bidai luzea egiteko baizik eta herritik gertu ibiltzeko dira batez ere. Zitroen-ak aspaldikoak izan arren, gaur egun zehar zerbait berritu dituzte, kolore argiak margotzen dituzten bezala.

Euskal Herriaren lekua, Bernardo Atxagak idatzitako ipuina da. Lehenik berari buruz zerbait kontatuko dizuet eta jarraian ipuinari buruz hitz egingo dut.

Bernardo Atxaga, benetako izena Jose Irazu Garmendia da, Asteasukoa (Gipuzkoa) 1951ko uztailaren 27an jaio zen. gaur egungo euskal literaturan idazlerik ezagunenetarikoa da. "Obabakoak" bere libururik ezagunena da, hogei hizkuntza baino gehiagotara itzuli da eta Espainiako Sari Nazionala eman zion 1989an, horrelakorik lortzen lehenengo euskal idazlea bilakatuz.

Ipuinari buruz, XIX.mendean garaikoa da. Bertan kontatzen du, Euskal Herria ez dela mapan agertzen eta zein garrantzitsua den euskara berarentzat.

Bertan, 18.mendearen zerbait kontatzen du baina gehien bat XIX.mendekoa. Alde batetik, azaltzen du non erabiltzen zen euskara eta zer eta nola gertatzen zen Europako estatu batzuetan.

Euskara da gaia.

Niretzako irakurketa lineala izan da baina astuna izan da batez ere ipuin osoa.

Kontakizun hau ez dut gogoko izan, gauza gehiegi iruditu zait eta ez da ipuin batzuk bezala entretenigarriak direla eta erraza irakurtzeko.

Surf-a mundu osoan zehar dago baina batez ere Euskal Herrian geroz eta gehiago dago. Mundutik zehar egiten da surf lehiaketak eta denek parte hartzen dute. Euskadin, fama handia izan du gaur egun. Lehiaketak eta ekintzak udaran egiten dute bai neskek eta bai mutilek. Hainbat jendeari sariak banatu zaie surf lehiaketak irabazteagatik. Batzuk oso famatuak izan dira eta gaur egun ere dira, hainbat lehiaketetan parte hartzeagatik eta irabazteagatik. Tablen eta jantziaren salmentak handiak izan dira batez ere denboraldi batean. Surfa edozein adinarekin egin daiteke. Lehiaketetan parte hartu dituztenek adina, ez da garrantzitsuena baizik eta surfa egiten jankin, olatu altuekin egin ahal izatea eta baita ere txikiekin. Aurten batez ere, hemen modan jarri da surfa egiten eta egiten dutenek gazteak dira batez ere. Hemen hasi direnek surfa egiten batzuk Ameriketara joatea lortu dute lehiaketak egiteko eta irabazteko. Baita daude euskal surf-lari onak izandakoak orain urte asko izango dituztenak, horiek lehiaketa asko irabazi izan dituzte eta bere garaian onak izan ziren. Surf-lari onak daude mundu osoan zehar, Frantzian, Euskadin, Amerikan,…
Batzuk hain onak izandakoak, orain dendak jartzen dute surf-erako tresnak eta jantziak saltzeko. Lehen ez zegoen hainbeste zaletasun surf-ean, baina geroz eta gehiago dago eta dendak ere.
Horrelako kirolak batez ere udan egiten dute. Udan egiteak jende gehiago joaten erakartzen du eta batez ere ori egiteko eta ikusteko gustukoa izan behar da. Kirol hau, lehen batez ere bakarrik mutilek egiten zuten baina pixkanaka-pixkanaka neskek parte hartzen joan dira, lehiaketetan baita ere eta geroz eta neska gehiago dago kirol honetan. Munduan zehar famatua izan da surf-a baina Euskadin fama handiagoa hartzen ari da. Surf-etako dendak ere, geroz eta gehiago daude Euskadin zehar. Gaur egun geroz eta jende gehiago dira surf-a egiten dutenek edozein metroetako olatuekin batera. Kanpora joan direnek eta olatu altuekin ausartu direnek sari handiagoak izan dituzte. Kirolarekin batera urteak egitea surf-larientzako garrantzitsua da eta ospatzen dute.

Bertan lau ipuin daude, lau idazle desberdinekin eta azalduko dizuet.

Amelia: Josu Narbarte Hernandez, Irunekoa.
Ipuinaren garaia 1993.urtakoa da. Ipuinean Amelia protagonista da, Sararen amona dela eta Sarak Gorka lagun dauka. Amona egun batean hiltzen da, beraren aita bere ama haurdun zegoela alde egin zuen, bere familia ez zen ondo joan eta azkenean gorkarekin elkartzen da. Ipuin honetan pertsonaiak errealak dira eta irakurtzeko garaian lineala da baina zerbait zaila da irakurtzeko zeren horrelako hitzak ez ditugu erabiltzen ez hitz egiteko eta ez irakurtzeko.

Gezurrak janez argaldu: Izaro Zinkunegi Barandiaran Azpeitikoa.
Gaurko garaikoa da. Anorexiari buruz hitz egiten du, edozer jan eta bota da egitekoa, asten zarenean gero ezin zara gelditu. Erreala da zeren gaur egun gertatzen da eta batez ere neskengan. Irakurketa lineala eta ulergarria da. Ipuin hau ondo dago zeren errealitateari buruz hitz egiten du eta zeri ematen diogun garrantzitsua gehien. Ipuin hau izan da gehien gustatu zaidana.

Askatasun bila: Mikel Mancisidor Iztueta, Andoain-ekoa.
Pertsonai batzuk dira azkenean askea nahi dutela, hau da, lasai, bakean egon inongo iskanbilarik gabe. Pertsonaiak errealak dira eta zerbait korapilatsua izan da irakurtzeko garaian. Ipuina hau ez zait gustatu.

Hiru segundo eta erdi: Alaine Agirre Garmendia, Bermeo-koa.
Gaurko garaikoa da. Bertan, norbaitekin zaudenean momentu batean gertatzen dena azaltzen du. Erreala da, lineala eta erraz irakurtzen da. Ondo dago esaten du bere iritziz momentu batean zer gertatzen den.

Schilder-ren Zerrenda

Ikusi dudan pelikula oso gogorra da baina baita ere oso ona da. Gertatu zena hobe ez gertatu izan balitz, zeren batek nahi duelako hainbat jende hil oso gogorra da eta gaizki egina dago. Denak oso ondo zeuden batek esan zuenean juduak hiltzeko orduan, gerrateak hasi ziren. Juduek ez zuten horrelakorik merezi, beraiek ez zuten ezer egin horrela tratatua izatea iristea eta beste batzuk hil behar izan zuten. Umeek helduek bezain errugabeak izan ziren. Batzuk libratu ziren hiltzeaz Schilderrek lagundu zielako eta beste batzuk ezkutatu zirelako. Baina azkenean, salbu geratzen direnak Schilderrek laguntzarengatik izan zen. Juduak naziek bezain eskubide berdinak zituzten, norbaitek aldatu zituen arte. Ez zuten merezi naziak horrela tratatzea, naziak burutik gaizki zeuden, jendea edozein arrazoirik gabe hil nahi zituzten eta dena diruagatik egiten zuten. Ez zutenek asko balio eta gaixotasunen bat bazuten marradunezko pijama bat jantzarazten zieten eta gas-ganberetan sartzen zituzten hiltzeko.
Garai hori oso gogorra izan zen eta itsusia. Hainbat jende hil zen inongo arrazoirik gabe. Gaur egun eskerrak horrelakorik ez dagoela eta juduak ondo bizi direla.

La Ola

Pelikula honetan, neska-mutilen artean gertatu den giroa gogorra izan da. Ondo hasi ziren klasean, baina diktadura batera bihurtzea eta ustea norbaiten aginduak jasotzen dituztela gaitik aldendu dira. Gela hori bihurtu dute garai hartan gertatua izandakoa Alemaniak menpe jarri zela. Gertatutako gauzak gogoratzea ondo dago eta batez ere jakinda beraiek izan zutena, beraiei horrek kalte egiten die, baina azkenean bihurtzen direnean edozeren menpe jartzen dira gertatu zena bezala. Halako gauzak egin baino lehen pentsatu beharra dago zer gertatzen ari den eta zertan bihurtzen ari den pixkanaka-pixkanaka. Zerbaiten menpe jartzeak eta baten kontra jartzeak horrek boterea ematen du eta segurtasuna, baina gauzak ez dira horrela. Gauzak ezta ere ez dira hartu behar hain sakonak ezta ere ez da egin behar beti batek esaten duena, bakoitzak egin behar du uste duena. Gauzak elkarren artean egiten ba dira, botere eta segurtasun gehiago egongo da bat bakarrik egiten badu.
Beti gauzak zahiagoak dira norbaitek bakarrik egiten ba ditu baina onerako ba dira merezi du.

Eukene Murillo

Nahiko kirolari hiltzen dira edozein kirol mota eginda. Kirola egiten dutenek, ez da hainbeste zerikusirik kirola arriskutsua izan edo ez zeren edozein kirol eginda jende gehiena hiltzen da. Hainbat pertsona hil dira edo lesioak izan dituzte. Hil diren jendea izan da futbola egiten dutelako, mendira igotzen direlako, edo edozein kiroletan. Kirol mota batzuetan jende gehiago hiltzen dira beste kirol batzuetan baino.
Adibidez kirol hauetan nahiko jendea hila da: futbolean, mendian, txirrindularitzan etab. Adibidez futbolean hil direnak, izan da jokatzerako momentuan, hil dira zorabio bat eman dielako, bihotza gelditu “bihotzekoa” eman dielako edo kirol batzuetan drogak hartzen dituztelako. Mendian hil direnak, batzuk telebistan azaldu dira hainbat metrotako mendia igo dutela eta batzuk hil mendian elurra izanda hil dira eta batez ere eta gutxitan hil dira mendia normal egonda. Mendira igotzen direnak, gehienek ez dute ez drogarik ez horrelakorik hartzen osasunez nahiko ongi daude.
Txirrindularitzan hiltzen dira edo droga kontuetan edo edozein atake eman dietelako. Txirrindularitzan gehien bat kontrolatzen dena da bakoitzaren osasuna. Hainbat mediku eramaten dituzte etapetan zehar. Droga kontuak txirrindularitza kontuan drogak gehien artzen dena da, nahiko jendea hartzen ditu drogak eta batzuetan kirolariak ez ditu hartzen inongo drogarik eta medikuak baietz esaten du. Norbaitek drogak hartzen baditu, orduan, urte batean ezingo du txirrindularitzan ibili.
Kiroletan drogak batez ere dira gaiaren kontua. Batzuk nahi dute hobeagoa izan eta horretarako, ez dutenez bere kabuz gehiago ematen orduan drogak artzen dituzte gehiago emateko. Baina hori ez da hoberena, zeren denbora luzean gero, gorputza kanpotik ondo egon daiteke baina barrutik ez da gauza bera. Edozein kiroletan hainbat egunetan egin beharko lukete mediku berrikusketa, jakiteko nola dauden orokorrean eta zerbait kontrolatu.
Beste kasutan ez dira droga kontuaz izaten, batzuetan ez dakite zer izan duten. Bihotzekoa edo zorabioa batzuetan jakiten dute zergatik baina beste batzuetan ez dakite zer gertatu zaio hori gertatzeko eta hiltzeko. Kirolariak gehiago kontrolatu beharko lukete kirolari on bat izateko eta ez ona izateko beste gai batzuen bitartez drogak bezala.

Eukene Murillo

Idazlea Aitor Arana Luzuriaga Legazpi(Gipuzkoa) jaio zen 1963ko abenduaren 21ean euskal idazle emankorra eta hizkuntzalaria da. Oso gaztetan hasi zen idazten. Hainbat lan egin zituen eta hainbat sari irabazi zituen ere. Egin dituen lanak: Narrazioak, Nobelak, Saiakera, Haur eta gazte literatura, Antzerkia eta Hizkuntzalaritza egin ditu.
Ipuin lizunetan hiru ipuin bereizten dira:

Sasian: XX.mendekoa 1640an da nire ustez baserritar garaia. Ipuinean Bartolo eta Maritxu daude. Bartolo Maritxurekin txortan egin nahi du baina Maritxuk ez. Azkenean egiten dute eta Maritxuren aitak harrapatzen die.

Egungo Frankestein: Nik esango nuke gure mendekoa dela. Pertsona batek gorputz bat egin nahi duenez, gizon bat hil eta bere laborategira eramaten du ebakuntza egiteko. Sortzen du gizon berri bat eta Iñaki izena jartzen dio. Poz-pozik zegoen gizon berri bat sortu zuelako eta Frankenstein bezala egin zuen. Egun batean Iñaki laborategiko gauzak puskatzen ari zela Iñaki eta Iñakiren sortzailea harreman sexualak izan zituzten.

Heriotzako Orduan: Nik esango nuke gaur egungo garaikoa dela. Josu eta Josune dira protagonistak. Egun batean, kotxearekin zihoazela etxera Josuk txortan egin nahi zuen, baina Josunek ezetz esan zion eta hurrengo egunean egingo zutela orduan, Josune etxera abiatzerakoan kamioi batekin kontra egin zuen istripua izan zuen eta hil zen. Hurrengo egunean, Josu hilobira joan zen eta ez zegoenean jenderik kutxa ireki eta txortan hasi zen.

Nire iritziz, ipuinen ideia nagusia da harreman sexualak izatea modu desberdinetan eta toki desberdinetan. Pertsonaiak errealak dira baina egiten duten gauzak nahiko bitxiak dira. Nahiko erraza izan da irakurtzeko ez dut inongo arazorik izan. Ipuinak ez ditut gogoko izan zeren beti daude sexu harremanetan baina entretenigarriak izan dira.

Eukene Murillo

Garai batean, gizonak bakarrik joaten ziren lan egitera baina gaur egun, emakumeok ere aukera dugu. Gaur egun abantai asko ditugu, batzuk besteak baino gehiago. Lanera joatea, diru gehiago etxean edukitzea ekartzen du. Umeak edukitzen badituzu, lana ez da hain erraza, zeren haurrei arreta jarri behar zaie. Umeak eskolara joan behar dira eta gurasoak lanera. Lanera joan behar bazara eta ezin badituzu haurrak zaindu orduan, laguntza eskatu behar da. Batzuk, zaintzaile bat eduki umeak zaintzeko edo aiton-amonekin geratzea horrela umeak, zeregin bat izango dute lanean zauden bitartean.
Biek lan egiten badute, etxean diru gehiago egongo da eta ez dira hainbeste arazo ekonomiko egongo.
Lan toki batzuetan emakumea izateagatik, beste herri batetik etorritakoa ez da erraza izango lana aurkitzea batez ere beste herri batetik etorria bazara. Etxetik kanpo lana aurkitzea, beste lekura joaten bazara bizitzera eta lan egitera hainbat zailtasun izango dituzu batzez ere lana aurkitzen. Gizonek lan batzuetan emakumeak ez dituzte onartzen, uste dutelako ezin direla gai lan horiek egiteko, ez dituztelako gizonen ahalmen berdinak eta uste dutelako emakumeak gabe hobeto lan egingo dutela.
Baina gaur egun, emakumeok ikasketetan aukera asko ditugu eta hainbat irtenbide daude. Ahal dugu gizonen lan postuetan egon adibidez: irakasle bezala, arkitektura lanean, futbolariak, entrenatzaileak, enpresetan lan egin…
Gaur egun asko kostatu da iristea lanean gauden bezala egotea. Hau dena izan da emakumeen ahaleginagatik, asko borrokatu dira beraien alde ondo egoteko eta eskubideak edozertarako izateko.
Ez dena oso erraza da beste herrietan lan postu bat izatea hori da arazo garrantzitsu bat. Espainiatik irten eta beste toki batera joatea lan bila, zaila da zeren ikasketa onak izan behar dira eta herriaren hizkuntza jakin behar da. Horietako lan bat, bidai asko egin beharko da edo bestela planteatu kanpoan bizitzea.
Emakumeak bizitzan zehar lortu dutena egiteagatik egun berezi bat dago emakumeontzat dela emakume langilearen eguna.

Eukene Murillo